مهندسی علوم صنایع چوب و کاغذ

××وبلاگ تخصصی مهندسی علوم و صنایع چوب و کاغذ **

درگذشت دکتر احمد قهرمان، استاد فرزانه پردیس علوم دانشگاه تهران
ساعت ۸:٥٥ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۱٧ آذر ۱۳۸٧ 

نکته: شاید دیر این مطلب را انعکاس در این پایگاه اطلاع دادیم اما جای خالی این مطلب احساس میشد. روحش شاد.

دکتر احمد قهرمان، گیاه شناس نامدار ایرانی صبح روز یکشنبه 19 آبان 1387 در هشتاد سالگی درگذشت.وی در سال 1307 در بابل دیده به گیتی گشود . پس از گذراندن دوره دبیرستان در زادگاهش ، به تهران رفت و در سال 1333 خورشیدی از دانشکده علوم دانشگاه تهران دانش آموخته شد. او چند سال در دبیرستان های تهران به دبیری پرداخت و در سال 1342 خورشیدی درجه کارشناسی ارشد را دریافت نمود. سپس به فرانسه رفت و در مرکز گیاه شناسی « مونت پلیه » به آموختن پرداخت. او در سال 1345 خورشیدی پس از دریافت مدرک دکترای گیاه شناسی به ایران بازگشت و عمرش را در راه گسترش دانش گیاه شناسی در ایران سپری نمود. پایه گذاری هرباریوم مرکزی دانشگاه تهران، نگارش افزون بر چهل عنوان کتاب از جمله کتاب بی مانند « فلور رنگی ایران » به سه زبان فارسی، فرانسه و انگلیسی ، کتاب های « کورموفیت‌های ایران » ، « تطبیق نام های کهن گیاهان دارویی با نام های علمی » و « تنوع زیستی گونه های گیاهی ایران » ، آموزش هزاران دانشجو ، همکاری علمی در بسیاری پروژه‌ها همچون طرح ایجاد جنگل‌های حرا در جنوب کشور ، 15 سال پژوهش روی پوشش گیاهی جنوب ایران ، دریافت مدال طلاى انیشتین و جایزه سازمان یونسکو، برگزیده شدن به عنوان چهره ماندگار و انتخاب کتاب کورموفیت های ایران به عنوان کتاب برگزیده سیزدهم دوره کتاب سال ایران از افتخاراتی است که در کارنامه علمی او ثبت شده است.

در ادامه مصاحبه ای که سایت تبیان با ایشان داشته را مطالعه کنید:

آقای دکتر احمد قهرمان ( چهره های ماندگار )

هرکسی می تواند نخبه شود به شرط آن که هدفی داشته باشد و با پشتکار دنبال آن هدف برود تا به نتیجه برسد.

 

 

تبیان: لطفاً شرح مختصری از بیوگرافی خود بفرمایید.

بقیه در ادامه مطلب.................


دکتر احمد قهرمان، گیاه شناس نامدار ایرانی ، در 80 سالگی درگذشت. وی در سال 1307 در بابل دیده به گیتی گشود . پس از گذراندن دوره دبیرستان در زادگاهش ، به تهران رفت و در سال 1333 خورشیدی از دانشکده علوم دانشگاه تهران دانش آموخته شد. او چند سال در دبیرستان های تهران به دبیری پرداخت و در سال 1342 خورشیدی درجه کارشناسی ارشد را دریافت نمود. سپس به فرانسه رفت و در مرکز گیاه شناسی « مونت پلیه » به آموختن پرداخت. او در سال 1345 خورشیدی پس از دریافت مدرک دکترای گیاه شناسی به ایران بازگشت و عمرش را در راه گسترش دانش گیاه شناسی در ایران سپری نمود. پایه گذاری هرباریوم مرکزی دانشگاه تهران، نگارش افزون بر چهل عنوان کتاب از جمله کتاب بی مانند « فلور رنگی ایران » به سه زبان فارسی، فرانسه و انگلیسی ، کتاب های « کورموفیت‌های ایران » ، « تطبیق نام های کهن گیاهان دارویی با نام های علمی » و « تنوع زیستی گونه های گیاهی ایران » ، آموزش هزاران دانشجو ، همکاری علمی در بسیاری پروژه‌ها همچون طرح ایجاد جنگل‌های حرا در جنوب کشور ، 15 سال پژوهش روی پوشش گیاهی جنوب ایران ، دریافت مدال طلاى انیشتین و جایزه سازمان یونسکو، برگزیده شدن به عنوان چهره ماندگار و انتخاب کتاب کورموفیت های ایران به عنوان کتاب برگزیده سیزدهم دوره کتاب سال ایران از افتخاراتی است که در کارنامه علمی او ثبت شده است.

در ادامه مصاحبه ای که سایت تبیان با ایشان داشته را مطالعه کنید:

آقای دکتر احمد قهرمان ( چهره های ماندگار )

هرکسی می تواند نخبه شود به شرط آن که هدفی داشته باشد و با پشتکار دنبال آن هدف برود تا به نتیجه برسد.

 

 

تبیان: لطفاً شرح مختصری از بیوگرافی خود بفرمایید.

من در سال 1307 هـ. ش در شهرستان بابل متولد شدم. بعد از تحصیلات ابتدایی، مدرک کارشناسی را در سال 1333 از دانشکده علوم اخذ کردم. مدتی دبیر دبیرستان های تهران و دبیر دانشگاه تهران بودم. در سال 1342 پس از اخذ مدرک فوق لیسانس به فرانسه رفتم و در سال 1345 با اخذ مدرک دکترای گیاه شناسی به ایران بازگشتم و فعالیتم را با سمت استادیاری، سپس دانشیاری و بعد استادی آغاز کردم؛ در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا. تا به امروز حدود پنجاه سال است که مشغول تدریس و تحقیق و پژوهش هستم.

 

 

تبیان: در مورد فعالیت هایتان بیشتر توضیح بفرمایید.

من تاکنون 41 کتا ب منتشر کرده ام که آخرین آنها کتابی است به نام "تطبیق نام های کهن گیاهان دارویی به نام های علمی". در این کتاب بخش عظیمی از فرهنگ علمی ایران و بخصوص شرق و فرهنگ اسلامی وارد شده است و جلد اول آن منتشر شده. یکی دیگر از کتاب های من " تنوع زیستی گونه های گیاهی ایران" است. این کتاب جزو کتاب های سال یونسکو شناخته شد. به دلیل این که تا آن زمان کاری در زمینه معرفی گونه های گیاهی ایران انجام نگرفته بود. یکی دیگر از کارهایی که انجام دادم تهیه فلور رنگی ایران است که به سه زبان فارسی، فرانسه و انگلیسی منتشر شده است. یک سری مقالات علمی نیز دارم که بیشتر آنها مربوط به خارج از ایران است و به صورت بین المللی چاپ شده. از دیگر کارهایم  ایجاد  هـِرباریوم است که دانشجویان خوبی در آنجا مشغول تحقیق و پژوهش هستند . استاد راهنمای 45 رساله کارشناسی ارشد و 12 رساله دکترا بودم. اکنون نیز بیشتر اوقاتم را صرف تحقیق و پژوهش می کنم. بیشتر در خارج از تهران، در طبیعت هستم و عکس های مورد نیاز را نیز خودم می گیرم یعنی تمام عکس های موجود در کتاب هایم اصلی هستند. به همین دلیل آثارم در دنیا  شناخته شده است.

 

 

تبیان: در مورد پوشش گیاهی ایران بیشتر توضیح بفرمایید.

وسعت ایران حدود 1648195کیلومتر مربع است ؛ با این حال نزدیک به یک میلیون کیلومتر تا یک میلیون و 200 هزار کیلومتر اراضی آن خشک و بیابانی است و حدود 400هزار کیلومتر تقریباً پوشش خوبی دارد. این برابر است با پوشش گیاهی تمام کشور آلمان ، فرانسه ، لوکزامبورگ و سوئیس . بنابراین ما از نظر پوشش گیاهی ممکن است فقیر باشیم ولی از نظر تنوع گیاهی بسیار غنی هستیم. ما نزدیک به هشت هزار گونه گیاهی در ایران داریم که مطابق با تمام قاره اروپا و دو برابر اروپای مرکزی است. در نیمکره شمالی، پنج ناحیه گیاهی وجود دارد که در ایران به یکدیگر می رسند. به همین دلیل ما تنوع گیاهی بسیار غنی ای داریم . تقریباً 2500 گیاه اندیمیک (یعنی گیاهانی که فقط در ایران وجود دارند) داریم. در این بین بیش از هزار گونه ، نادر است. اگر ما روزی بتوانیم استفاده معقول از این موهبت الهی و طبیعی کنیم درآمدی بیش از درآمد نفت عایدمان خواهد شد.

 

 

تبیان: آیا در این زمینه کاری انجام شده است؟

در حال حاضر کشورهایی مانند فرانسه، از نظر مولکولی روی گیاهان  کار می کنند و تحقیقاتشان در سال بین 9 تا 16 میلیارد دلار هزینه در بر می گیرد. ( ببینید چقدر برایشان در آمد دارد که این میزان ، خرج تحقیقات می کنند.) متأسفانه در کشور ما این منابع طبیعی ، به نوعی، به دست مردم غارت می شود. البته ما آزمایشگاه هایی درست کردیم برای این که جوانانمان را در این مسیر قرار دهیم . این منابع بانک های ژن بسیار غنی و سرمایه ای بس گرانبهاست که با صرف هزینه و نیرو، بازدهی بسیار بالایی خواهند داشت.

 

تبیان: در سال های گذشته برای رده بندی گیاهان ، بیشتر از مشخصات مورفولوژیک و آناتومی استفاده می شد؛ اما در روش های جدید علاوه برروش هایفوق از متدهای سلولی و مولکولی نیز استفاده می شود. لطفاً در این مورد توضیح مختصری بفرمایید.

در گذشته برای رده بندی گیاهان از ذره بین و حداکثر از ذره بین های مرکب استفاده می کردند. زمانی دانشمندان تصور می کردند که صفات مورفولوژیک تابع محیط است. برای همین مدتی بحث بر سر این بود که آیا رده بندی های صورت گرفته درست است یا نه؟ در گذشته رده بندی براساس " شباهت" انجام می گرفته ولی الان رده بندی براساس " تبار"( یا نسب) صورت می گیرد. آخرین نتایج تحقیقات می گوید که هر گونه تغییرات مولکولی که در گیاه ایجاد شود، در مورفولوژیک مؤثر است . مورفولوژی تبلور تمام تغییرات داخلی است. حالا روی میکرو مورفولوژی کار می کنند؛ مثلاً روی سطح دانه های گرده کارمی کنند با میکروسکوپ های الکترونیکی. وقتی مسئله مولکولی را در رده بندی شروع کردند به این نتیجه رسیدند که مولکول ها گیاهان را نمی سازند بلکه گیاه خالق آن نوع مولکول خاص است. اگر گیاهی برای یک بیماری مؤثر است، همه ی گیاه نیست، مولکول هایی در آن گیاه وجود دارد که اثر دارویی دارد. پس ما می توانیم آن مولکول ها را در آن گیاه به دست آوریم و کپی برداری کنیم و احیاناً مولکول را بسازیم، کاری که خارجی ها می کنند و در آمد سرشاری از این راه نصیبشان می شود. به هرحال ما اگر بخواهیم طبق مولکول گیاهان را رده بندی کنیم، رده بندی مغشوشی خواهیم داشت.

 

تبیان: شما در کار تهیه فلور از چه روشی استفاده کردید؟

فلور یک روش خاصی دارد . منظور ما از  فلور خود گیاه با تمام مشخصات و جزئیاتش است. به طوری که وقتی کسی شکل گیاه را می بیند، تمام شرح را هم اگر نخواند، به گیاه آشنایی پیدا می کند. ولی رده بندی هایی که فیروژنتیک است به صورت مولکول است. ما روی این کاری نکرده ایم. فلورهایی که در دنیا هست، کلید مورفولوژیک است. اگر قرار باشد یک گیاه را خرد کنیم و در مولکول بریزیم دیگر چیزی نمی ماند. فلور در حد گونه و زیر گونه است و پایین تر از آن نمی آید. پایین تر از آن را باید مولکولی کار کنیم.

 

 

تبیان: شما کار تهیه و بررسی فلور را از کجا شروع کردید؟

در زمان تدریس در دانشگاه ، متوجه شدم  که دانشجویان مشکلاتی در فهم موضوع دارند.  توصیفاتی که در مورد یک گیاه داده می شود، تا دیده نشود، در ذهن جای نمی گیرد و ما در آن زمان به عکس گیاهان دسترسی نداشتیم. همان موقع، اسلایدهای رنگی از گیاهان تهیه کردم. کاری که در آن موقع ( حدود سال 1338)  نادر بود. حدود 36000 اسلاید تهیه کردم ولی این هم کار ساز نبود چون وقت زیادی برای پیدا کردن گیاه می گرفت و اگر کسی هم می خواست از آنها کپی برداری کند، گران تمام می شد. بعد تصمیم گرفتم که شکل هر گیاه را نقاشی کنم چون در نقاشی هم دستی دارم ولی از این کار هم منصرف شدم، چون اروپاییان از مدت ها قبل این کار را شروع کرده بودند و از ما خیلی جلوتر بودند. برای همین تصمیم گرفتم یک فلور با عکس تهیه کنم. با کمک چند تن از دوستان عکس هایی تهیه کردیم که در هر یک جزییات هر گیاه از قبیل صفات جنس و صفات گونه نشان داده شده بود. و برای هر یک کدهایی مربوط به خانواده، گونه و جنس به طور جداگانه در نظر گرفتیم تا دسترسی به آنها آسان باشد. این کدها راهنمای ما هستند هر وقت به طبیعت می رویم، کار نداریم که مال کدام گونه است. در آن زمان چون کامپیوتر نبود، کد بندی کار خیلی مشکلی بود؛ ولی ارزش داشت . ما از 8000 گونه گیاهی ایران، حدود 3000 گونه را به صورت فلور داریم و این کار بسیار عظیمی بود و در دنیا ما را به واسطه همین فلور می شناسند.

 

تبیان: یکی از مشکلات دانشجویان و علاقه مندان به علم سیستماتیک به خاطر سپردن اسامی لاتین و برقرار کردن ارتباط بین مشخصات کلیدی برای

شناسایی یک گیاه و اسم لاتین آن است، راهکار شما برای رفع این مشکل چیست؟در کشور ما متأسفانه به جای این که به دانشجو روش یاد گرفتن را بیاموزند، اسامی را به دانشجو تحمیل می کنند.

باید به دانشجو یاد داد که مثلاً چطور یک گیاه را بشناسد و یا چگونه از کلید استفاده کند و اصلاً کلید چیست؟ ما برای گیاهانی که پیکره ی ظاهری دارند از خزه ها گرفته تا سرخس ها و بازدانگان و ... به زبان فارسی کلید زده ایم، هم برای گیاهان ایران و هم گیاهان دنیا و این ، کار را خیلی آسان کرده است.از طرف دیگر باید کارگاه های آموزشی تشکیل شود و متخصصین به تدریس بپردازند. متأسفانه چون تعداد گیاه شناسان ما کم است، اغلب کسانی درس سیستماتیک می دهند که خودشان گیاه شناس نیستند و اصلاً در طبیعت نبوده اند و این یک نقض است . البته سیستماتیک علم توصیفی هم هست و علم توصیفی با حافظه سر و کار دارد. این مسئله در تمام دنیا حل شده است. کودک در دوران پیش دبستانی با جانوران و گیاهان مختلف آشنا می شود و همین طور که در مقاطع تحصیلی بالا می رود فهم یادگیری اش بیشتر می شود. مشکل، اسامی علمی نیستند. اگر هر گیاهی در هر زبانی برای خودش یک اسمی داشته باشد اشکال ایجاد می شود. نام علمی برای این است که در همه جا و در هر زبانی هر گیاه به یک نام خاص شناخته شود تا همه بتوانند به راحتی از آن استفاده کنند، مشکل جای دیگر است که قبلاً اشاره کردم.

 

 

تبیان: در مورد اهمیت اقتصادی گیاهان زینتی توضیحاتی بفرمایید.

گیاهان زینتی انواع مختلف دارند از پیچ امین الدوله و گل اشرفی گرفته تا گل رز و ... خوشبختانه در این سال ها ایران از نظر پرورش گل و گیاه خوب عمل کرده است و در سال ، حدود 6 میلیارد دلار گل صادر می کند. پرورش گل برای ما هزینه  کمی دارد چون در زمستان، در جنوب کشور می توانیم با کمترین هزینه گیاهان زینتی پرورش دهیم. در حال حاضر کلمبیا از این موقعیت اقلیمی به نحو احسن استفاده می کند. به طوری که درآمد حاصل از صادر کردن گل و گیاه کلمبیا سه برابر درآمد حاصل از نفت ماست.

 

تبیان: برای تهیه یک هـِرباریوم خوب از کجا باید شروع کرد و چه منابعی می توانند در تهیه آن کمک کنند؟

هـِرباریوم ها هدف های مختلفی دارند و نسبت به هدف هایشان مخارج آنها، تنظیم و اهمیت آنها فرق می کند. شما می توانید یک سری گیاه را در خانه خشک کنید، مرتب کنید و نگهداری نمایید، این یک هـِرباریوم شخصی می شود. هـِرباریومی که باید یک محقق، یا جامعه علمی از آن استفاده کند، شرایط خاصی دارد. الان شهرداری در حال درست کردن یک هـِرباریوم در پارک آزادگان و در پارک گفتگو است. محیط زیست نیز در پردیس بزرگترین هـِرباریوم را ایجاد کرده که حدود 5 تا 6 هزار متر فضا برده، هـِرباریومی هم که ما ایجاد کرده ایم 500 متر است. لازم به ذکر است که هزینه ایجاد هـِرباریوم بسیار بالاست.

 

تبیان: لطفاً تعریف خود را از نخبه و نظرتان را راجع به سایت اینترنتی تبیان بفرمایید.

همه می توانند در همه چیز نخبه باشند. یک ورزشکار می تواند در  رشته ورزشی خود نخبه شود و یک نقاش در حرفه ی خود و ...  . به نظر من نخبگان افرادی هستند که ابتکار، تفکر و تخیـّل علمی آنها بالاست. هر کسی می تواند نخبه شود به شرط این که هدفی داشته باشد و با پشتکار ، آن هدف را تا رسیدن به نتیجه دنبال کند و از مشکلات و موانع نهراسد.

کار شما هم قابل تقدیر است. امیدوارم موفق باشید.

کوتاه در مورد ایشان:

حاصل فعالیت های علمی و آموزشی 54 سالۀ دکتر قهرمان در دانشگاه تهران، تربیت صدها متخصص علوم گیاهی و تحقیق و تألیف چندین جلد کتاب آموزشی و پژوهشی است. شاخص ترین کار وی تألیف فلور رنگی ایران به شمار می آید که در ابتدا به صورت شخصی آغاز شد و سپس گروهی از پژوهشگران به سرپرستی وی مشغول کار شدند. برای این مجموعه 80 جلد پیش بینی شده که 25 جلد آن منتشر شده است.

دکتر قهرمان بیش از صد مقالۀ پژوهشی تألیف کرد که 71 مقاله در مجلات بین المللی دارای نمایۀ جهانی(ISI) و بقیه در مجلات معتبر گیاه شناسی داخلی و خارجی چاپ شده است.

دکتر قهرمان پایه گذار هرباریوم دانشگاه تهران بود که در سال 1363 کار آن شروع و در بهمن 1367 افتتاح شد. این هرباریوم دارای 5600 گونۀ گیاهی از حدود 8000 گونۀ گیاهی شناخته شدۀ ایران است.

 

فهرست تقدیرها و جوایز و نشان های دکتر قهرمان از سال 1371 به این شرح است:

- تقدیر رؤسای وقت دانشگاه تهران برای خدمات علمی و آموزشی و پژوهشی در سال های 1371 و 1372 و 1373.

- تقدیر رئیس جمهور و رئیس ستاد انقلاب فرهنگی وقت، اکبر هاشمی رفسنجانی، در سال 1373 برای خدمات مستمر علمی و فرهنگی.

- جایزۀ ملی کتاب سال در جشنوارۀ بین المللی کتاب سال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال 1374.

- جایزۀ جشنوارۀ خوارزمی برای رتبۀ یکم تحقیقات بنیادی در سال 1375.

- دریافت مدال طلای اینشتین از سازمان یونسکو در جشنوارۀ خوارزمی در سال 1375.

- جایزۀ ملی محیط زیست و تقدیرنامۀ ویژۀ رئیس جمهور در سومین جشنوارۀ محیط زیست.

- لوح تقدیر کتاب سال دانشگاه ها در سال 1377.

- نشان درجۀ یک پژوهش در سال 1381.

- چهرۀ ماندگار در سومین همایش«چهره های ماندگار» در سال 1382.

 

آثار:

1- تشریح گیاهان آوندی

2- گیاه شناسی عمومی(2جلد)

3- گیاه شناسی پایه(2جلد)

4- کورموفیت های ایران(4جلد)

5- فلور رنگی ایران(تا کنون 25 جلد)

6- تنوع زیستی گونه های گیاهی ایران(3جلد)

7- نمایۀ دو هزار گونه از گیاهان ایران

8- کد عمومی خانواده ها و جنس های فلور ایران

9- تطبیق نام های کهن گیاهان دارویی با نام های علمی(3جلد)، با همکاری احمد رضا اخوت

10- راهنما و نقشۀ پوشش گیاهی طبیعی جزیرۀ قشم، با همکاری بهنام حمزه و فریده عطار

11- تنوع زیستی گونه های گیاهی ابرشهر تهران، با همکاری فریده عطار

 

منابع

سایت تبیان

http://jangalhayeshomal.persianblog.ir

پایگاه آگاهی رسانی میراث فرهنگی و طبیعی ایران نامه

سایت بالاترین

 کیهان فرهنگی، ش 225(تیر 1384).