مهندسی علوم صنایع چوب و کاغذ

××وبلاگ تخصصی مهندسی علوم و صنایع چوب و کاغذ **

مرا مچاله نکن-گذری بر تاریخچه تولید و ارزش فراوان کاغذ
ساعت ٩:۳٩ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٩ اردیبهشت ۱۳۸۸ 

نویسنده: ژیلامحمدی شیر مرد

 


    این نوشته ابتدا بر روی یک کاغذ نوشته شده و حال که شما آن را می خوانید از روی یک کاغذ می خوانید. قرن ها است اندیشه بشر بر روی کاغذ نقش بسته است و اسناد و مدارک مربوط به هویت انسانی و مایملک انسان از طریق کاغذ و نوشته های بر روی آن است که دست به دست می چرخد. اگر ما امروز می توانیم بسیار از دیروز بدانیم به سبب پدیده «کاغذ» است.
    حتی با وجود پدیده ها و رسانه هایی مثل تلویزیون، ماهواره، اینترنت و.‎/‎/ هنوز که هنوز است کاغذ در ارتباطات بشری حرف اول را می زند. کاغذ شاید یک ابزار ساده به نظر آید ولی واقعیت این است که صفحه سفیدی است که همچون لوح سفید وجود انسانی هر نوشته ای را می تواند بر خود حک کند و صنعت چاپ با استفاده از کاغذ توانست دست به تکثیر اندیشه بشری بزند.

به نقل از : روزنامه ایران
    


در این گزارش قصد بررسی صنعت چاپ نیست. چرا که «چاپ» بحثی جداگانه را می طلبد. کاغذ به عنوان کشف بزرگ بشری همواره تاثیر به سزایی در فرهنگ و اقتصاد جوامع داشته است.
    
    کاغذ و پیشینه آن
    بشر قبل از پیدایش زبان ابتدا با کندن غارها هم گرایش خود به نوشتن و تصویر کردن را نشان داد و هم نیاز به خلق زبان. بعد از دوره غارنشینی و با به وجود آمدن زبان، قالب های خشتی به اصطلاح نخستین کاغذی بودند که بشر اقدام به نوشتن بر روی آنها کرد و حتی فرامین شاهان عهد کهن بر روی قالب های خشتی نوشته می شد. پس از قالب های خشتی هم چرم حاصل از پوست حیوانات وسیله ای برای نوشتن شد تا این که کاغذ به وجود آمد.
    کاغذ ورقه نازک همواری است که معمولاً از الیاف گیاهی ساخته می شود و برای نوشتن و چاپ کردن به کار می رود. البته موارد استعمال دیگری هم دارد.
    کلمه کاغذ از زبان سانسکریت وارد زبان فارسی شده است و لفظ اروپایی برای کاغذ از کلمه «پاپیروس» یونانی است.
    اولین ملتی که در جهان موفق به اختراع کاغذ شد چینی ها بودند، در سال ۱۰۵ بعد از میلاد شخصی به نام «تاسی لون» موفق به اختراع کاغذ شد و حدود سال ۶۱۰ م به ژاپن و ۷۵۱ م به سمرقند راه یافت. در اواسط قرن دوم هجری کاغذ از سمرقند به بلاد اسلامی رسید.
    می گویند: «فضل ابن یحیی برمکی» نخستین کسی بود که در بغداد کارخانه کاغذسازی دایر کرد. در قرن چهار هـ .ق کاغذسازی در بغداد رواج یافت. «ابن الندیم» از شش نوع کاغذ که در آن زمان معروف بود نام می برد و می گوید: کتاب را از کاغذ خراسانی می ساختند، در خراسان مردم برای ساختن کاغذ از پنبه و مواد نباتی استفاده می کردند. مهمترین کاغذهایی که توسط مسلمانان ساخته شد کاغذ «سلیمانی»، «طلعی»، «نوحی»، «فرعونی»، «جعفری»، «طاهری»، «مامونی»، «منصوری»، «چینی» و «هانی» بود.
    حدود یک قرن تولید کاغذ به روش دستی بود و در سال ۱۷۹۹ میلادی و حدود ۱۲۱۴ هـ .ق یک جوان فرانسوی به نام «لونی دوبرت» ماشین کوچکی ساخت که کاغذ تهیه می کرد. به موجب نوشته «گوستاولوبن» در کتاب تمدن اسلام و عرب اختراع کاغذ از پنبه و پارچه کهنه از ابتکار مسلمانان است.
    بخش عمده کاغذ جهان از مغز چوب به دست می آید. جسم کاغذ الیاف به هم آمیخته «سلولز» است.
    از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته خونا یا خونج است که در زمان یاقوت به کاغذ کنان معروف بوده است.
    کاغذ از زمان اختراع آن تا امروز قابل اعتمادترین وسیله انتقال اندیشه بشر بوده است و نقش مهمی در جمع آوری و ذخیره اطلاعات و دانش بشر دارد. از این رو با پیدایش مرکب و صنعت چاپ و موادرنگی این اندیشه بشری با ابزاری نوین درآمیخت. در تاریخ آمده است که انوشیروان شاه ساسانی نامه ای به پادشاهان هند نوشت که روی برگ درخت نوشته شده بود و مسعودی مورخ مشهور نیز به آن اشاره کرده است و ظاهراً از همان برگ هایی بوده که ابوریحان بیرونی در کتاب «تحقیق ماللهند» به آن اشاره نموده است. از معروف ترین کاغذهای سده ۱۲ و ۱۳ هـ.ق کاغذهای «خان بالیغ»، «ختایی»، «سمرقندی»، «عادل شاهی»، «ترمه ای»، «کشمیری» و «فرنگی» بوده است.
    امروزه کشورهای سوئیس، آلمان و ژاپن در ساخت کاغذ مقدم بر کشورهای دیگرند و انواع و اقسام کاغذهای سفید و رنگی را تولید می کنند.
    
    تاریخچه کاغذ در ایران
    آنچه از مدارک و مستندات تاریخی برمی آید، این است که صنعت کاغذسازی از قرن هفتم هجری به بعد در ایران وجود داشته و گسترش یافته است.
    اولین کارخانه کاغذ سازی قبل از جنگ دوم جهانی تاسیس شد، اما موفق نبود. حدود پنجاه و چند سال پیش کارخانه دست دومی از خارج وارد شد و در کرج نصب گردید، اما تبدیل به مقواسازی شد. در سال ۱۳۲۶ هجری شمسی شرکتی با سرمایه گذاری چند تن از جمله «حسن علی حکمت»، «دکتر صلح دست» و «ژرژ عیسانیان» تاسیس شد که خوراک آن کاغذهای باطله ادارات و سازمان ها و منطقه آن ورامین بود، اما بعد از ملی شدن صنعت نفت این تلاش ناموفق ماند.
    در سال ۱۳۴۴ اولین کارخانه کاغذسازی در هفت تپه خوزستان ایجاد شد و در ۱۳۴۶ شرکت کاغذ پارس تاسیس شد.
    به هر حال انسان های کشورهای مختلف مخصوصاً آنها که زمینه های تمدن را در خود داشته اند با سرعت به استقبال پدیده کاغذ رفته و با تاسیس کارخانه و شهرک هایی برای تولید کاغذ سال ها تلاش می کنند تا شاید در صنعت تولید کاغذ به خودکفایی برسند، اما با تمام این تلاش ها تنها معدودی از کشورهای جهان توان رسیدن به خودکفایی در کاغذ را پیدا کرده اند. کارخانجات کاغذسازی با نیازی که به خمیر کاغذ حاصل از چوب درختان دارد، کشورهای زیادی را با مشکل کاغذ روبه رو می کند. ولی آیا واقعاً تنها چوب است که می تواند در تولید کاغذ کشور را یاری دهد
    کارشناسان می گویند برای تولید هر تن خمیر کاغذ سفید از چوب، سه تن یا شش متر مکعب چوب جنگلی و یا حدود هفت تن «باگاس» نیاز است.
    
    تولید کاغذ با «چوب» یا «باگاس» !
    یک کارشناس در این باره می گوید: در صورت عدم استفاده از ۱‎/۶ میلیون تن باگاس باید حدود یک میلیون و ۲۷۰ هزار مترمکعب چوب مصرف شود که این مقدار چوب معادل رویش سالانه ۴۵۷ هزار هکتار جنگل است.
    هزینه تامین مواد اولیه مورد نیاز برای تولید یک تن خمیرکاغذ از تنه درختان یک میلیون و ۲۰۰ هزار ریال و از باگاس نیشکر فقط ۱۴۰ هزار ریال است. جالب اینکه آزاد کردن باگاس که زباله نیشکر است برای محیط زیست مضر بوده و تبدیل آن به کاغذ نوعی سود دو طرفه محسوب می شود.
    این در حالی است که مصرف بی رویه درختان جنگلی بویژه در مناطق شمالی کشور برای تهیه خمیر کاغذ، می تواند اکوسیستم جنگلی این مناطق کشور را در معرض آسیب جدی و حتی نابودی قرار دهد.
    
    بازیافت کاغذهای باطله
    روزانه فقط در شهر تهران ۴۵۰ تن کاغذ و مقوای ضایعاتی تولید شده توسط مردم دور ریخته می شود، در حالی که برخی از کشورهای همسایه با جمع آوری این کاغذها مجدداً آن را بازیافت و به خود ما می فروشند.
    در این میان نکته اساسی که باید در آموزش های مدارس و نهادها مورد توجه قرار گیرد، ترغیب مردم به صرفه جویی در کاغذ است؛ صرفه جویی که بی شک هم به اقتصاد کشور و هم به اقتصاد عمومی و فردی مردم کمک می کند. عدم صرفه جویی در مصرف کاغذ موجبات تزلزل اقتصادی را فراهم می کند. جبر دولت برای واردات کاغذ بخش بالایی از بودجه ارزی کشور را صرف وارداتی می کند که می توان به سادگی بودجه آن را کاهش داد. متاسفانه با تمام تبلیغات صورت گرفته هنوز که هنوز است بحث صرفه جویی نتوانسته در فرهنگ زیست محیطی مردم جایگاه خود را پیدا کند. برخورد مردم با «کاغذ» به عنوان پدیده ای دور ریختنی و بلااستفاده شونده است. مردم همین که در نوشته ای بر روی کاغذ اشتباهی صورت می دهد، آن کاغذ را فاقد ارزش دانسته و به سطل زباله می اندازند.
    از گذشته های دور در فرهنگ کشور ما توجه به نان و جمع آوری ضایعات نان و نان خشک برای گاوداری و خوراک دام وجود داشته است. احترام و ارزشی که مردم همواره برای ضایعات نان قائل هستند و به هیچ عنوان نان کهنه غیرقابل مصرف را به همراه زباله های دورریختنی بیرون نمی ریزند در مورد کاغذ مصداق پیدا نکرده است. اکثر خانواده ها در کنار کیسه زباله شبانه خود، کیسه ای جداگانه را به نان خشک اختصاص می دهند، گرچه کاغذ از نظر اهمیت به پای نان نمی رسد ولی متاسفانه کاغذ همواره جایگاه مجزایی در تفکیک زباله های منازل نیافته و در لابه لای قوطی های کنسرو و پوست های میوه از دست می رود. نکته مهم این است که باید در کنار سطل های آشغال خانواده سطلی تمیز در اتاق ها وجود داشته باشد که تنها و تنها به کاغذ اختصاص پیدا کند. در صورت عدم توجه به صرفه جویی کاغذ لااقل باید فرهنگی در بین مردم شکل بگیرد که در آن فرهنگ، مردم ضمن آشنایی با بحث بازیافت کاغذها، بدانند کاغذ تنها در صورتی که قابل نوشتن باشد، ارزشمند نیست و می توان ضایعات آن را نیز دوباره طی مراحل بازیافتی به کاغذ تازه تبدیل کرد
    


کلمات کلیدی: