مهندسی علوم صنایع چوب و کاغذ

××وبلاگ تخصصی مهندسی علوم و صنایع چوب و کاغذ **

از کتابت تا چاپ
ساعت ٢:۳٩ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٧ تیر ۱۳۸۸ 

مقدمهمختصری درباره تاریخ صنعت چاپ در جهان

صنعت چاپ در ایران

مقدمه :قرن های متمادی از اختراع الفبا توسط فنیقی ها می گذرد ؛ با ابتکار آنان ، اقوام  آن زمان توانستند گفتنی های خویش را در حجمی کمتر از آنچه خط تصویری یا نشانه ای می طلبید به نگارش درآورند . ولی قرن ها طول کشید تا خواندن و نوشتن از انحصار طبقه یا طبقات خاص خارج شود و عموم مردم بتوانند از این موهبت بهره برند . تا دیر زمانی در میان تمام ملل از جمله در کشور ما ، پیش از ورود اسلام ، خواندن و نوشتن تنها در انحصار طبقات روحانیان و دبیران بود و مردم عادی اجازه نداشتند فرزندان خود را برای آموزش خط و نگاشتن به مدارس و یا مراکز آموزشی بفرستند ، واین خود خط و کتابت را در انحصار گروه خاصی از مردم نگاه داشت .

گرچه بعدها و در طی قرون آتی این محدودیت بر طرف شد ولی همچنان جمعیت بی سواد بر باسوادان  فزونی داشت . در این زمان ها کتاب های مورد نیازاهل علم با روش ساده و ابتدایی تکثیر می شد ، نویسنده و یا مولف با صرف هزینه ای، چند یا چندین کاتب را به خدمت  می گرفت و آنان از روی کتاب وی رونویسی می کردند ، به این ترتیب سرعت تکثیر کتب بسیار آهسته و بطئی بود، ولی با این حال به نیازهای زمان خود به دلیل اندک بودن جمعیت باسواد یا جویای علم ، پاسخ می گفت . " گرانبهایی ،محدودیت نسخه ، معدود بودن باسوادان ، نبودن امکانات عرضه کتاب از جمله مانع هایی بود که اجازه نمی داد کتاب به صورت گسترده در جامعه توزیع شود " ­(1) کتابخانه های بزرگ اسلامی در قرون اولیه اسلامی به همین ترتیب شکل گرفته بودند ؛ در آن ایام یعنی در حدود قرن های چهارم تا ششم ، و پیش از حمله مغول کتابخانه شهرهای بخارا ، نیشابور و ری شهرت جهانی داشت . 

ادامه در ادامه مطلب .........


مختصری درباره تاریخ صنعت چاپ در جهان:بسیاری چاپ و صنایع وابسته به آن را دارای عمری تقریباً پانصد ساله می دانند ؛ ولی بررسی منابع تاریخی نشان می دهد که در شرق دور - چین - از قرن دوم میلادی چاپ به صورت ابتدایی وجود داشته است . " فن چاپ توسط چینی ها بین سالهای 712 تا 756 در بخش وسیعی از سرزمین های شرقی به شکل ابتدایی آن با استفاده از چاپ قالبی رایج بود "(2)کشور ما نیز در دوره مغول به واسطه ارتباطات فرهنگی میان مغولان ایران و چین از نشانه های اولیه چاپ بی بهره نماند ؛ اولین اسکناس در ایران در زمان اولجایتو خان مغول در سال در تبریز چاپ و جایگزین مسکوکات طلا و نقره شد . ولی چندان نپایید و با به تعطیلی کشاندن بازار و عدم استقبال پول کاغذی از سوی مردم از دور خارج شد . پرواضح است که  کشور ما پس از چین - زادگاه صنعت چاپ - اولین کشوری است که اسکناس در آن به چاپ رسیده است .  ولی چرا درمیان ملل صاحب فرهنگ و تمدن ، این چینی ها بودند که به صنعت چاپ دست یافتند ؟ در پاسخ می توان اشاره کرد که " چینیان ... عناصر ضروری چاپ را در اختیار داشتند ؛ عناصری مانند

1.     کاغذ و فن تولید آن

2.     . مرکب و رنگ

3.     . سطوحی که نقش ها را روی آن حک و به کاغذ منتقل می کردند.

در حدود سال1040 میلادی کیمیاگری چینی به نام  پی شنگ ظاهراً از گل و چسبی مخصوص ترکیبی به دست آورد و با آن حروف متحرک ساخت و سپس این حروف را پخته و سفت کرد.پی شنگ حروف را کنار هم قرار داد وبا وسیله ای فلزی محکم می کرد و بر روی آن مخلوطی از رزین ، موم و خاکستر می مالید و صفحه حروف را به آرامی حرارت می داد، پس از انتقال نقش صفحه بر کاغذ و تکثیر آن باز حروف را به آرامی حرارت می داد و از هم جدا می ساخت . به سبب همین روش ابتکاری است که  پی شنگ را مبدع راه حل حروفچینی با حروف متحرک می دانند . "(3)وجود آثار و نشانه های چاپ ابتدایی به کشور چین محدود نمی شود و می توان در کشور کره نیز آثاری را که قدمت آن به قرن سیزدهم میلادی باز می گردد ، یافت.

ولی اولین کسی که در تاریخ اختراع چاپ را به نام خویش رقم زد  گوتنبرگ آلمانی بود " نخستین گام بزرگ در فن چاپ اختراع حروف متحرک فلزیMovable types بود که توسط  گوتنبرگ در سال 1450 (حدود 854 هجری ) انجام گرفت که صنعت چاپ را از شکل چوبی به صورت سربی در آورد . "(4) قدر مسلم اینکه  گوتنبرگ با بهره گیری از تجارب شرقیان توانسته است به این مهم دست یابد . چرا که در قرن پانزدهم ارتباط غرب با شرق آنچنان بوده است که روش های چاپ از شرق دور به کشورهای اروپای مرکزی و غربی منتقل شود ، به ویژه آن که کاروان های تجاری میان این دو منطقه از مدت ها پیش از این ، میان اروپا و چین در رفت وآمد بوده اند . در اندک زمانی در حدود چهل سال این روش جدید از آلمان به کشور های هلند ، فرانسه ،انگلستان و سایر کشورهای اروپایی راه یافت و به راستی انقلابی در چاپ و نشر کتب در این کشورها ایجاد کرد.

چاپ در اروپا تا دو قرن به همان روشگوتنبرگادامه یافت تا اینکه در قرن هفده با بروز انقلاب صنعتی در اروپا ، صنعت چاپ نیز دچار انقلابی در روش ها و ابزار شد " در سده هجده و در ادامه انقلاب صنعتی ،چاپ نیز به رشد تدریجی خود ادامه داد ؛ ازآغاز سده نوزدهم تحولات چاپ سرعت گرفت . در سال 1803 ماشینی اختراع شد که کاغذ را به صورت طوماری (رول) تولید می کرد . در سال 1810 دستگاه چاپ استوانه ای اختراع شد ، در سال 1830 از ماشین بخار و نیروی آن در چاپ استفاده گردید. حدود 1845 چاپروتاری ( روتاتیو = دوّار ) رواج یافت و سرعتی که دستگاههای روتاری به بارآورد چاپ را درمسیر تازه ای انداخت "(5) و این زمینه ای برای پیشرفت در صنعت چاپ بود که در زمان حاضر به چاپ های لیزری و کامپیوتری منتهی شده است .

صنعت چاپ در ایران :" ورود واژه چاپ به زبان فارسی را به اواخر قرن هفتم هجری و به زمان سلطنت  گیخاتو خان پسراباقاخان مغولنسبت می دهند و آن پول کاغذی بوده که به آنچاو یاکااوCao می گفتند ، عده ای نیز معتقدند که واژه چاپ همان چهاپ یاچهاپه است که در زبان هندی به مفهوم مهری بوده که بر روی پارچه نقش می زدند "(6)به هر روی صنعت چاپ که در کشورهای اروپایی قدمتی بیش از پانصد سال دارد ، در کشور ما  به زحمت دویست سال سابقه دارد . پیش از آن خوشنویسان و کاتبان به مدت بیش از یک هزاره کار انتشار بطئی و آرام کتاب را در اختیار داشتند تا اینکه در سال 1640 میلادی در دوره صفویه بازرگانی ارمنی که از ارامنه ساکن آمستردام بود دستگاه چاپی را با حروف ارمنی خریداری و به جلفای اصفهان وارد کرد . به دنبال این اقدام" عده ای از رجال و سلاطین صفوی نیز به فکر ایجاد چاپخانه با حروف فارسی و عربی افتادند که ...در محاق فراموشی قرار گرفت "(7)این فراموشی متاسفانه بیش از یک قرن به طول انجامید تا پس از عقد  عهدنامه گلستان " نخستین چاپخانه ای که در ایران اقدام به چاپ با حروف فارسی و عربی نمود چاپخانه  سربی یا تیپوگرافی بود که به دستورعباس میرزا نایب السلطنه درتبریز دایر گردید . اولین کتابی که در این چاپخانه انتشار یافترساله جهادیه میرزا عیسی قائم مقام در سال 1233 بوده است "(8) این چاپخانه در سال 1245 تعطیل شد . در آن زمان هنوز واژه چاپ متداول نشده بود از این رو چاپخانه را باسمه خانه ،بصمه خانه و بعدها مطبعه می نامیدند . به این ترتیب تبریز به مدد عباس میرزا و وزیر فرهیخته وی قائم مقام فراهانی در میان تمام شهرهای کشور، پیشرو در صنعت چاپ شد تا اینکه "میرزا زین العابدین استاد چاپ در سال 1240 به فرمان فتحعلی شاه به تهران فراخوانده شد تا به کمکمنوچهر خان معتمدالدوله اولین چاپخانه سربی دارالخلافه را راه اندازی کند ، "(9)و علی الظاهر اولین کتابی که دراین باسمه خانه به چاپ رسیده کتب حدیث بوده که " تجار واهل معاملات به اطراف و ولایات می برند و خرید و فروخت می شود "

چاپ سنگی نیز همانند چاپ حروفی و سربی ابتدا در تبریز و بازهم به دستور عباس میرزا و به همتمیرزا صالح تبریزی آغاز به کارکرد ، ونخستین کتابی نیز که توسط چاپ سنگی به طبع رسید قرآنی است که در تاریخ 1250 به چاپ رسیده است . این نوع چاپ در سال 1260ق  نیز در تهران دایر شد و نخستین کتابی که با چاپ سنگی به چاپ رسید  حدیقه الشیعه تالیفملا احمد اردبیلیبود. با ورود چاپ سنگی چاپ حروفی و سربی به مدت 22 سال در سایه قرار گرفت تا اینکه در اواخر قرن سیزدهم قمری چاپ سربی در اغلب شهرهای بزرگ نظیر تبریز ، تهران ، اصفهان ، مشهد ، رشت و چند شهر دیگر رواج یافت . و تا سال های پیروزی انقلاب تنها روش چاپ در کشورمان محسوب می شد تا اینکه با ورود کامپیوتر به کشور در دهه 1360 برای حروفچینی  وصفحه آرایی مورد استفاده قرار گرفت و فعالیت در  حوزه نشر را بسیار تسریع و تسهیل نمود . " می توان گفت که حروف چینی سربی چه به صورت دستی و چه حتی با دستگاههای سطرچین از حدود آغاز دهه 1370 روبه انقراض کامل نهاده است . "(10)

روند ماشینی شدن صنعت چاپ در ایران با کندی بسیار انجام گرفت و شاید دلیل آن را بتوان غیر اقتصادی بودن این صنعت در کشورمان دانست . محصول عمده صنعت چاپ که می تواند هزینه های ناشر و یا سرمایه گذار را بدو بازگرداند کتاب است که متاسفانه درکشور ما بازار آن کساد است . در صورتی که صنعت چاپ از همان ابتدا در کشورهای اروپایی به عنوان یک صنعت کاملاً اقتصادی مورد توجه سرمایه داران قرار گرفت ؛ آنها کتاب های متعدد را به چاپ می رساندند و برای کتاب های خود تبلیغات می کردند و آنها را در بازارها به فروش می رساندند ، در نتیجه مطالعه به جزئی از زندگی مردم اروپا  تبدیل شد . علاوه بر این در صد باسوادی در آن کشورها به مراتب بیشتر از کشورهای شرقی بود و در نتیجه غالب مردم مخاطب این فعالیت اقتصادی محسوب می شدند . ولی در کشور ما درصد باسوادی حتی در سالهای اولیه انقلاب از 50% نیز  کمتر بود ؛ در این صورت مطالعه و تقاضا برای کتاب ( محصول صنعت چاپ ) منحصر به قشر دانشگاهی و فرهیخته جامعه می شد ، درنتیجه چاپ در کشور ما نه یک فعالیت اقتصادی درآمدزا ، که فعالیتی از سر عشق و علاقه بوده و هست . نیم نگاهی بر تعداد شمارگان کتاب خود بیانگر آن است که چاپ در کشور ما راه طولانی برای تبدیل شدن به صنعت وفعالیت اقتصادی دارد . و این راه کوتاه نخواهد شد مگر با اهتمام همگانی و احیای فرهنگ مطالعه درکشور .

پی نوشت ها :

1. آذرنگ . عبدالحسین . آشنایی با چاپ و نشر .سمت 1375 . ص 59.

2. بابازاده .شهلا. تاریخ چاپ در ایران .طهوری 1378. ص 9.

3. آذرنگ . ص 98.

4. بابازاده .ص 9.

5. آذرنگ . ص 101و2 .

6. بابازاده . ص 10.

7. همان .

8. همان .

9. همان.

10. آذرنگ .ص 108

 

منبع:سایت تبیان